Serce Gór Świętokrzyskich
Łysica i Święty Krzyż

Czy wiesz, że Święty Krzyż to nie nazwa miasta?

Święty Krzyż to nazwa części miasta Nowa Słupia(prawa miejskie odzyskała w 2019 roku) w województwie Świętokrzyskiem. Święty Krzyż stanowi również nazwę góry, drugiej pod względem wysokości w Górach Świętokrzyskich, która mierzy 594 m n. p. m. Dawniej na górę mówiono Święty Łysiec lub Łysiec obecnie Łysa Góra – proszę nie mylić z Łysicą, która jest najwyższym wzniesieniem Gór Świętokrzyskich i należy do Korony Gór Polski. Góra utworzona jest z piaskowców kwarcytowych, czyli takich twardych skał osadowych. Na szczycie Góry Święty Krzyż znajduje się wiele interesujących miejsc. Można tam zobaczyć skalne rumowisko, które jest charakterystyczne dla Gór Świętokrzyskich oraz tzw. gołoborze. Na szczycie znajduje się także ścisły rezerwat przyrody, w którym można podziwiać las jodłowo-bukowy, a także pozostałości wału kultowego przedchrześcijańskiego miejsca kultu Słowian.

Poza tym, na szczycie można odwiedzić klasztor Misjonarzy Oblatów M.N., który jest pięknym przykładem architektury sakralnej, oraz muzeum parku narodowego, które mieści się w jednym ze skrzydeł opactwa pobenedyktyńskiego.

Czy na Świętym Krzyżu było więzienie?

W Instytucie księży Demerytów, który funkcjonował w budynkach poklasztornych przebywali demeryci, zwani również „księżami zdrożnymi”. Byli oni skazani na pokutę w odosobnieniu za wykroczenia przeciwko moralności. Warunki, w jakich przebywali, przypominały prawie więzienie, a celem pobytu było ich resocjalizowanie. Księża trafiali do tego domu poprawczego z różnych powodów, m.in. ze względu na niemoralne zachowanie, pijaństwo, czy wykroczenia przeciwko powołaniu i obowiązkom kościelnym.

W latach 1886-1914 w dawnych zabudowaniach opactwa benedyktyńskiego funkcjonowało carskie więzienie, znane jako „Polski Sachalin”. Warunki panujące w tym zakładzie były bardzo surowe, a ze względu na niekorzystny klimat i trudne warunki atmosferyczne uznawane za najcięższe w Polsce. Już wcześniej, od 1852 roku, skazani na pokutę w odosobnieniu tzw. księża zdrożni skarżyli się na warunki klimatyczne panujące w dawnych zabudowaniach opactwa, gdzie mieścił się ich dom poprawczy.

W 1918 roku nowe władze Polski powołały do życia Więzienie Ciężkie na Świętym Krzyżu, a jego naczelnikiem został Mieczysław Butwiłowicz, który pełnił tę funkcję do 1939 roku. Dzięki jego staraniom zniszczone budynki przekształcono w więzienie o wysokim standardzie, co pozwoliło na znaczne zmniejszenie liczby zgonów i chorób wśród skazanych. Butwiłowicz utworzył także orkiestrę, w skład której wchodzili pracownicy Straży Więziennej.

Więzienie na Świętym Krzyżu służyło do odbywania kary przez skazanych na długoletnie wyroki i dożywocie. Wśród więźniów znajdowali się pospolici bandyci, ale także więźniowie polityczni, tacy jak komuniści, podejrzani o szpiegostwo czy członkowie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

W więzieniu na Świętym Krzyżu doszło do buntu 20 września 1925 roku, którego przywódcą był były żołnierz Jan Kowalski. Więźniowie zdobyli broń, którą przechowywano w kancelarii zakładu, i próbowali uciec poza mury więzienia. Niestety, ich próba nie powiodła się i zostali zatrzymani przez mieszkańców okolic oraz strażaków z Nowej Słupi, którzy uzbroili się w broń z prywatnej kolekcji naczelnika Butwiłowicza.

W czasie II wojny światowej na terenie Świętego Krzyża urządzono obóz jeniecki dla żołnierzy Armii Czerwonej. Warunki panujące w obozie były okrutne i przerażające, a więźniowie byli narażeni na wiele form przemocy, tortur i braku podstawowych warunków sanitarnych. W wyniku tych warunków wielu jeńców zmarło z głodu, chorób lub zostało zabitych przez niemieckich strażników. Według szacunków, na polanie Bielnik pochowano około 6 tysięcy ofiar.

Nieopodal znajduje się także Radiowo-Telewizyjne Centrum Nadawcze Święty Krzyż z masztem o imponującej wysokości 157 metrów. To miejsce jest idealne dla osób, które chcą połączyć wędrówkę z ciekawymi atrakcjami kulturowymi i przyrodniczymi.

Czy przez Święty Krzyż biegnie najdłuższy szlak turystyczny w województwie?

Na Świętym Krzyżu ma swój początek niebieski szlak turystyczny prowadzący do Pętkowic, który jest doskonałym wyborem dla miłośników pieszych wędrówek.

Przez sam szczyt przechodzi również czerwony szlak turystyczny – Główny Szlak Świętokrzyski im. Edmunda Massalskiego, który biegnie od Gołoszyc do miejscowości Kuźniaki. Edmund Massalski był pedagogiem, działaczem społecznym, krajoznawcą i popularyzatorem turystyki związany z Kielecczyzną. W 1983 roku szlak został nazwany jego imieniem.

Wędrówka szlakiem czerwonym pozwala na podziwianie pięknych krajobrazów Gór Świętokrzyskich oraz na odkrycie wielu ciekawych miejsc. Na trasie tego szlaku znajduje się wiele rezerwatów przyrody.

Czerwony szlak turystyczny Gołoszyce – Kuźniaki to najdłuższy i najważniejszy szlak turystyczny w Górach Świętokrzyskich, który rozciąga się na długości 105 km. Szlak ten prowadzi przez wiele malowniczych miejsc w regionie, takich jak Jeleniowski Park Krajobrazowy, Świętokrzyski Park Narodowy, a także przez szczyty Gór Świętokrzyskich takie jak Łysiec(Święty Krzyż), Łysica(614 m n. p. m.) i Radostową(451 m n. p. m.), kończąc się na lasach Suchedniowskich i Oblęgorskich.

Wzdłuż szlaku znajdują się liczne rezerwaty przyrody oraz znane atrakcje turystyczne, takie jak sanktuarium na Świętym Krzyżu, Nowa Słupia, wieś Święta Katarzyna oraz Kakonin.

Łysa Góra w okresie wczesnego średniowiecza prawdopodobnie stanowiła ośrodek kultu Słowian, związanego z ich religią. Występujący na szczycie wał kultowy, złożony z dwóch części w kształcie podkowy, jest pozostałością po tamtych czasach. Wał ma około 1,5 km długości i 2 m wysokości (co stanowi około 32 tys. m³ kamienia). Został usypany prawdopodobnie w IX–X wieku z bloków kwarcytu, które wówczas licznie występowały na tym terenie. Podobne budowle spotyka się również na Ślęży, Raduni i Górze Kościuszki w województwie dolnośląskim. Można zobaczyć wejście do wnętrza wału, znajdujące się blisko drogi z Nowej Słupi. Prace nad jego budową przerwano po przyjęciu chrześcijaństwa.

Według kroniki Jana Długosza na jej szczycie znajdować się miała bożnica w bałwochwalstwie żyjących Słowian, gdzie bożkom Lelum i Polelum ofiary czyniono i podług innych czczono tu bożyszcza: Świst, Poświst, Pogoda…

Na tym też miejscu był kościół trzech bałwanów, które zwano Łada, Boda, Leli. Do których prości ludzie schadzali się pierwszego dnia maja, modły im czynić i ofiarować. Tedy Dąbrówka [małżonka Mieszka I] przerzeczona pokaziwszy ich bóżnice, kazała zbudować kościół i poświęcić ku czci i ku chwale wielebnej Świętej Trójce

Napisano w 1538 roku w utworze: „Powieść rzeczy istey”.

Kiedy nastąpi koniec świata?

Legenda o Pielgrzymie Świętokrzyskim to opowieść związana z kamienną figurą, którą można zobaczyć w Górach Świętokrzyskich, w Nowej Słupi, na początku Drogi Królewskiej prowadzącej do klasztoru na Świętym Krzyżu.

Według tej opowieści, sławny rycerz, który zyskał sławę dzięki swojej odwadze w wielu wojnach, postanowił zakończyć swoje życie jako pielgrzym, odwiedzając wszystkie najważniejsze sakralne miejsca na świecie. Jego ostatnim celem miało być odwiedzenie klasztoru na Świętym Krzyżu. Kiedy dotarł do Nowej Słupi, chwalił się swoją pobożnością, mówiąc, że jest najpobożniejszym człowiekiem na ziemi i że jego dusza będzie szła prosto do raju. W drodze do klasztoru, postanowił pokonać ostatni odcinek na kolanach, co było dowodem na jego wytrwałość i oddanie.

Kiedy pielgrzym dotarł do skraju puszczy, usłyszał dzwony bijące w odległym o dwa kilometry klasztorze, które w jego mniemaniu biły na jego powitanie. Gdy powiedział to głośno, zamienił się w kamienny posąg, co przeraża mieszkańców Nowej Słupi do dzisiaj.

Według legendy, kamień wciąż pokutuje za grzech pychy i zarozumiałości, a każdego roku przesuwa się o jedno ziarnko piasku w kierunku klasztoru. Kiedy do niego dotrze, według opowieści, nastąpi koniec jego pokuty, ale też i koniec świata.

Na dachu Gór Świętokrzyskich

Łysica, zwana potocznie Górą Świętej Katarzyny, to najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich, osiągający wysokość 614 m n.p.m. Znajduje się w zachodniej części Łysogór, na południowy wschód od wsi Święta Katarzyna. Szczyt należy do Korony Gór Polski, jednak jest jej najniższym szczytem. Obszar, na którym znajduje się Łysica, objęty jest ochroną ścisłą w ramach Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Góra składa się z dwóch wierzchołków. Wschodni wierzchołek zwany Skałą Agaty lub Zamczyskiem wznosi się na wysokość 614 m n.p.m. Jest to skalna grań z wychodnią kwarcytową o długości około pół kilometra. Na zachodnim wierzchołku, który jest nieco niższy (613 m n.p.m.), znajduje się replika krzyża pamiątkowego z 1930 roku oraz nieliczne pozostałości wieży triangulacyjnej. Z tego miejsca roztacza się ograniczony widok na Górę Miejską i Psarską w kierunku północnym. Odległość między wierzchołkami wynosi około 700 metrów.

W Górach Świętokrzyskich występują rumowiska skalne zwane gołoborzami. Termin „gołoborze” został nadany przez ludność lokalną i odnosi się do obszarów na stokach gór, które są pozbawione lasu. Są one zbudowane z bloków piaskowca kwarcytowego kambryjskiego, powstałych ponad 500 milionów lat temu. Gołoborza występują na stokach Łysogórskiego pasma górskiego, zarówno na północnym, jak i południowym zboczu. Ich powierzchnia może się różnić w zależności od definicji, lecz obecnie zajmują one około 22 hektarów. Na zachodnim zboczu Łysicy znajduje się replika pamiątkowego krzyża z 1930 roku oraz pozostałości wieży triangulacyjnej, a na południowym zboczu pasma roztaczają się malownicze widoki na okolicę.

Jeśli spodobało Ci się w województwie Świętokrzyskim, to przeczytaj jeszcze wpisy z innych miejsc:

Zamek w Chęcinach

Muzeum Zegarów w Jędrzejowie