Muzeum Zegarów im. Przypkowskich – miejsce, w którym czas się zatrzymał

Tym razem wybraliśmy się do Jędrzejowa, gdzie znajduje się Muzeum Zegarów im. Przypkowskich. Przy rynku w Jędrzejowie, w dwóch niewielkich kamienicach z XVIII w., na Placu Tadeusza Kościuszki 7, znajduje się Muzeum Zegarów założone przez rodzinę Przypkowskich. Jest to trzecia co do wielkości kolekcja zegarów słonecznych na świecie i pierwsza w Europie. W jej zbiorach znajduje się ponad 600 eksponatów. W muzeum znajdują się bogate zbiory setek zegarów słonecznych i przyrządów gnomonicznych, przyrządy do mierzenia czasu, takie jak: zegary mechaniczne, klepsydry czy zegary ogniowe.

Jędrzejów to miasto leżące w województwie świętokrzyskim. Znajduje się 26 km od Chęcin, gdzie znajdują się ruiny zamku, o którym już pisaliśmy, oraz 39 km od Kielc. Z miastem tym związanych jest wiele znanych postaci, takich jak chociażby Wincenty Kadłubek (1150 – 1223), biskup krakowski, który tworzył i zmarł w Jędrzejowie, czy też Mikołaj Rej (1505 – 1569), poeta, prozaik, poseł na sejm I Rzeczypospolitej i właściciel odległych o 15 km Nagłowic.

Przypkowski był absolwentem wydziału medycyny na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Specjalizację zrobił w Pradze. Wyszła za niego Zofia z Horstów, z którą mieli dwoje dzieci.

Pasja doktora zaczęła się od 1895 roku, kiedy to zaczął zbierać zegary słoneczne oraz studiować literaturę dotyczącą astronomii i gnomoniki. Czym jest gnomonika? Słowo to wywodzi się z greki – gr. gnomoniké téchne od gnomon – „pręt wskazujący godzinę w zegarze słonecznym”. To nauka związana z astronomią dotycząca obliczania i kreślenia zegarów słonecznych. Był to jeden z przedmiotów wykładanych w kolegiach jezuickich popularnych w XVII – XVIII wieku.

Czasami podczas wizyt domowych, gdy zauważył interesujący go zegar słoneczny, rezygnował z honorarium w zamian za niego. Z czasem ludzie sami do niego przychodzili z ciekawymi czasomierzami.

Feliks posiadał również bibliotekę zawierającą dzieła z zakresu swoich zainteresowań, w tym cenne starodruki, takie jak De revolutionibus orbium coelestium Mikołaja Kopernika czy Selenographia Jana Heweliusza z jego własnoręcznym podpisem. Aby nabyć te starodruki, utrzymywał stały korespondencyjny kontakt z znanymi antykwariatami europejskimi, takimi jak te w Monachium czy Augsburgu. Muzeum Zegarów im Przypkowskich w Jędrzejowie posiada również duże zbiory fotografii, dokumentów, pamiątki związane z Legionami i Józefem Piłsudskim.

W kolekcjonerstwie pomagała mu żona Zofia (1882-1969). Kolekcja została udostępniona w 1909 roku w Jędrzejowie.

Syn, Tadeusz Przypkowski (1905-1977), historyk sztuki kontynuował kolekcjonerską pasję ojca ale zajmował się też własną, jaką była fotografika, która przed wojną przyniosła mu szereg międzynarodowych nagród. Był zaangażowany w działalność konspiracyjną. Doktor historii sztuki w czasie wojny pracował jako laborant w jędrzejowskim szpitalu, gdzie w ciemni pracowni RTG fabrykował fałszywe dokumenty dla potrzeb żołnierzy Armii Krajowej działających na Kielecczyźnie. W jego ciemni nie tylko powstawały potrzebne ausweisy, ale także znajdowali schronienie kurierzy z Londynu.Przyczynił się on do kolekcji, która liczyła 185 eksponatów, w tym 67 skonstruowanych przez jego ojca. Okres I i II wojny światowej przerwał ekspozycję kolekcji, ale nie zaginęła ona w trakcie wojennej zawieruchy. W 1962 roku Przypkowscy przekazali swoje zbiory państwu, zachowując wgląd w kształt muzeum.

Od 1965 do śmierci, Tadeusz Przypkowski pełnił funkcję dyrektora Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie. Tadeusz Przypkowski był polskim specjalistą w dziedzinie gnomoniki. Dziś jego dzieła są podziwiane przez wszystkich, ale może nie wszyscy wiedzą, że to on jest ich twórcą. Wśród jego dzieł znajdują się między innymi zegary słoneczne na Kościele Mariackim w Krakowie, Zamku Królewskim w Warszawie, na Zapiecku przy Rynku Starego Miasta w Warszawie, jak również przed Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie oraz na ratuszu w Sandomierzu. Jego dziełem jest także zegar słoneczny w obserwatorium w Greenwich na świecie.
Po jego śmierci w 1977 roku funkcję tę objął syn, Piotr Maciej Przypkowski, który w „rodzinnym” muzeum przepracował 46 lat. Kolejnym dyrektorem muzeum zegarów od 2017 roku został syn Piotra, Jan Aleksander Przypkowski i tę funkcję sprawuje do dziś.

Rodzinę Przypkowskich miło wspominała córka znanego pisarza, Monika Wincentyna Maria Żeromska(1913 – 2001), którą Powstanie Warszawskie zastało gdy była wraz z matką w stolicy. Udało im się ewakuować z miasta kanałami. – Potem byłyśmy w Milanówku u naszych przyjaciół Szczepkowskich, później w Krakowie. Następnie w Jędrzejowie u państwa Przypkowskich, naszych także wielkich przyjaciół i opiekunów – wspominała Monika Żeromska w pierwszym odcinku audycji z cyklu „Zapiski ze współczesności” w Polskim Radio.

W 2002 roku, z muzeum zegarów w Jędrzejowie, w województwie świętokrzyskim, skradziono 12 cennych zabytków. Jeden z nich to jedyna pamiątka z kolekcji 70 zegarów króla Jana Kazimierza, a pozostałe również posiadają ogromną wartość. Wstępnie oszacowano straty na 150 tysięcy złotych, ale mogą one być znacznie wyższe.

W muzeum został zainstalowany alarm, jednak złodzieje nie musieli go forsować. Dozorca, słysząc sygnał alarmu, uznał, że system znowu zawiódł i włączył się bez powodu. Tak było już kilka razy. Stróż jedynie wyjrzał przez okno i nie zobaczył niczego podejrzanego, po czym poszedł spać. Dopiero rano zauważył wybitą szybę i powiadomił policję. Złodzieje do sali z eksponatami weszli po drabinie. Według dyrektora muzeum, kradzież była zleceniem, ponieważ ukradzione zostały tylko najcenniejsze i unikalne eksponaty, których sprzedaż jest niemożliwa.